Definitie term 'Bezieling'

Binnen de context van dit onderzoek haal ik de term 'bezieling' vaak aan. Deze term wordt op verschillende manieren door verschillende mensen, onderzoekers en gedachtestromingen geïnterpreteerd. Ik zal in deze blog post in gaan op welke definitie er in de context van dit onderzoek precies wordt ingezet. 

De uitleg van de term claim ik niet alszijnde 'waarheid'. Het is een filosofisch debat: er is dus geen objectieve waarheid. De uitleg die gegeven wordt slaat vooral op de context van dit onderzoek en op mijn persoonlijke overtuiging.

Bezieling

Bezieling is een term die vanuit heel veel verschillende invalshoeken en perspectieven bekeken wordt. Ik zal, om context te scheppen, verschillende perspectieven belichten en concluderen met mijn eigen blik.

Er is een groot verschil in alleen al de blik waarop verschillende culturen naar het concept van bezieling kijken. Binnen Westerse, en dus al snel Christelijke overtuigingen is de 'ziel' iets wat enkel gebonden is aan de mens, terwijl Oosterse denkwijzen zoals Shintoïsme eerder geloven in de inherente bezieling van alle dingen. Zo geloven zij ook dat stenen, rivieren, maar ook machines een ziel kunnen hebben. De 'ziel' daar heeft een andere invulling dan de ziel in Westerse denkwijzen. Die ziel gebeurt eerder in de 'in-betweenness' van een interactie tussen mens en object (de Robot als Mens | NPO Start, 2025) en heeft, naar mijn idee, ook met projectie te maken zoals beschreven wordt in het werk van Jorrit Thijn (2016), wat later aangehaald wordt.

Van Dale geeft bij bezielen twee definities aan: die van 'het bezielen' en die van 'innerlijke inspiratie: hij sprak vol bezieling'. Dit suggereert dat, naast het 'intrinsiek bezielen', er ook sprake moet zijn van een zekere mate aan innerlijke inspiratie voor iets of iemand om bezield te zijn. Of er echt sprake is van innerlijke inspiratie bij een object is een feit waar over gediscussieerd kan worden, maar het is voor mij duidelijk dat een object wel inspiratie bij een mens kan oproepen door middel van interactie of projectie. Dit heeft wederom sterk te maken met de factor 'projectie' binnen de analyse van Jorrit Thijn (2016), die als volgt kort samengevat kan worden.

Bezieling komt, via deze interpretatie, tot stand door drie factoren. Dit zijn projectie, interactie en intrinsieke bezieling. 

Projectie duidt op de ervaring van die ziel die een mens denkt te herkennen, of dus, 'projecteert' op het object. Een voorbeeld hiervan is dat iemand een robotgrasmaaier 'zielig' vindt of het emoties toekent. Interactie duidt op hoe je met het object interacteert. Daarbinnen is een narratief noodzakelijk, omdat het gaat over oorzaak en gevolg. Wat doe je met het object en wat krijg je ervoor terug? Wat zijn de 'regels' in de interactie met het object? Dit linkt ook met de variabele 'context', wat een belangrijke pijler is in het bezielen van bijvoorbeeld een robot. Dit komt naar voren in de podcast Acting like a robot (2022) en hierop zal verder ingegaan worden tijdens het beantwoorden van de hoofd- en deelvragen. Intrinsieke bezieling is moeilijker te vatten. In mijn optiek slaat die op hoe wij als mensen kunnen ervaren dat wij een mate van 'ziel' hebben.

Een definitie van ziel die mij erg is bijgebleven in mijn onderzoek is dat de ziel de 'adem' is. Ook wel anima genoemd, kan de ziel iets of iemand 'animeren', tot leven brengen: lucht inblazen. Dit zie je ook terug in poppenspel en het voert mijn fascinatie met 'idle animations' of kleine bewegingen die een gevoel van bezieling suggereren. Ondanks mijn persoonlijke fascinatie is dit niet de definitie die ik gebruik in dit onderzoek, omdat dit ook slaat op objecten die niet in staat zijn tot beweging.

Zoals eerder benoemd is dit fenomeen vanuit verschillende perspectieven te bekijken. De definitie die ikzelf heb gebruikt binnen dit onderzoek is als volgt:

"De bezieling van een object gebeurt wanneer de interactor in staat is om hun gevoelens, gedachtes en aannames op het apparaat te projecteren. Dit gebeurt vaak door een interactie met een object aan te gaan, bijvoorbeeld door tijd te spenderen om het uit elkaar te halen of door het een naam te geven."

Ik heb deze definitie op deze manier gespecificeerd omdat het meetbaar- en maakbaar is. Ook komt het voort uit de eerder benoemde variabelen zoals projectie en interactie.

Of 'bezieling' het woord is wat deze definitie het best zou omschrijven weet ik niet, maar bij gebrek aan een beter woord houd ik graag de term bezieling aan. Wat bezieling écht is, ook buiten de context van dit onderzoek, is een vraag waar ik- net als alle andere filosofen voor mij- nog niet over uit ben.

Bronvermelding (APA)

De robot als mens | NPO Start. (sep. 2015). NPO Start. https://npo.nl/start/video/de-robot-als-mens

HKU, Ulrike Quade Company, & VU. (2022). Acting like a robot. Ulrike Quade Company. https://open.spotify.com/show/7cCKCukoaiCUUNlCEPhipn?si=e28f32e57b7243d1

Thijn, J. (2016). BEZIELEN speculatieve ontwerpen om niet levende entiteiten te bezielen [Scriptie]. HKU.